بادبان – نعیم نوربخش – دنیای ادبیات داستانی را نمیتوان محدود به مرزهای جغرافیایی دانست. خواندن هر رمان، فارغ از زبانی که نسخه اصلی با آن روایت شده باشد، بر پهنا و ژرفای بینش خواننده میافزاید. اما هر ملتی نیز ادبیاتی منحصر به خودش دارد که خواندن آثارش باید اولویت اصلی گویشوران به زبان مشترک همان ملت باشد. در ایران نیز رمانهایی نوشته شدهاند که خواندن آنها را شاید بتوان یک فریضه واجب برای یکیک ایرانیان آگاه و میهندوست به شمار آورد. هرچند خواندن هر رمان و داستانی که به زبان شیرین فارسی نوشته شده باشد علاوه بر خاصیت لذتبخشی، برای ایرانیان خالی از فایده نخواهد بود، داستانهایی هستند که ارزش تاریخی و ادبی آنها سبب میشود نزد فارسیزبانان جایگاه والایی داشته باشند. از جمله میتوان به داستانهای شاهنامه و متون دینی یا مواردی مانند سمک عیار، امیر ارسلان نامدار و حسین کرد شبستری اشاره کرد. اما خواندن رمانهایی که به طور خاص در صد سال اخیر به زبان فارسی نگاشته شدهاند، به دلیل نقشی که در شکل دادن به اندیشه جامعه امروز ما دارند، یک نیاز بلکه وظیفه ملی برای هر فرد ایرانی است. در این میان رمانهایی هستند که بر حسب اهمیتِ اجتماعی و فرهنگی، خواندن آنها پیشنیاز ورود جدی و عمیق به مسائل روز جامعه ماست. از این رو ۱۰ رمان را برگزیدهایم که خواندنشان برای علاقهمندان و تازهواردان به دنیای ادبیات فارسی و حتی کسانی که اُنسی با کتاب و ادبیات ندارند، یک ضرورت اخلاقی و اجتماعی است.
یک- تهران مخوف نوشته مرتضی مشفق کاظمی
رمان «تهران مخوف» نخستین بار سال ۱۳۰۵ به چاپ رسید یعنی یک سال پس از آغاز سلطنت پهلوی اول. اما مشفق کاظمی این رمان را طی سال ۱۳۰۳ خورشیدی یعنی وقتی نوشت که در برلن زندگی میکرد. تهران مخوف نخستین رمان اجتماعی ایران به شمار میرود که براساس اصول صحیح داستاننویسی نوشته شده است. داستان آن درباره جوانی فقیر به نام فرخ است که عاشق مهین، دخترعمه خود میشود. مهین خانوادهای ثروتمند و با نفوذ دارد. مشفق کاظمی قصد داشته در این رمان مفاسد جامعه ایرانی در آخرین سالهای حکومت سلسله قاجار و موقعیت زنان را بیان کند. فساد مالی، اداری و اخلاقی طبقه حاکم و ناامنی جامعه در آستانه مدرنیزاسیون کشور، مسائلی هستند که در این رمان به خوبی به تصویر کشیده شدهاند. این رمان جلد دومی نیز با عنوان «یادگار یک شب» دارد که ادامه داستان را پس از مرگ فرخ و به دنیا آمدن فرزند مهین روایت میکند.
دو- تفریحات شب نوشته محمد مسعود
این رمان را یکی از جنجالآفرینترین روزنامهنگاران ایران معاصر نوشته است. «محمد مسعود» رمان تفریحات شب را سال ۱۳۱۱ خورشیدی و در اوج استبداد پهلوی اول نوشت. بنابراین شجاعت زیادی به خرج داده چرا که در سراسر این رمان به سیاستهای قدرت حاکم حمله شده است. در این رمان شرایط فرهنگی و اجتماعی تهران در دوران یادشده به تصویر کشیده میشود. قهرمان این داستان جوان روشنفکر اما بیپولی است که برخلاف باورهای والایی که دارد همراه با دوستان فاسد و سردرگم خود در گرداب تباهی و فساد غوطهور میشود.
سه- دایی جان ناپلئون نوشته ایرج پزشکزاد
این رمان داستان بلوغ یک نوجوان ایرانی را باز زبانی طنزآلود در سال ۱۳۱۸ خورشیدی روایت میکند. پزشکزاد سال ۱۳۴۹ این رمان را منتشر کرد. سال ۱۳۵۵ نیز ناصر تقوایی کارگردان نامدار، یک سریال تلویزیونی براساس آن ساخت. در اهمیت این رمان همین بس که به زبانهای مهم دنیا از قبیل روسی، انگلیسی و فرانسوی نیز ترجمه شده است. وحشت و نفرت از نفوذ بیگانه به خصوص انگلیس و توهم توطئه آنها علیه ایران از مضامین اصلی این رمان است. دایی جان ناپلئون در نخستین سال انتشار، عنوان پرفروشترین کتاب سال را کسب کرد.
چهار- شوهر آهو خانم نوشته محمد افغانی
این رمان در سال ۱۳۴۰ منتشر شد و سروصدای زیادی بپا کرد. انجمن کتاب ایران در همان سال عنوان بهترین کتاب سال را به آن اعطا کرد. علیمحمد افغانی این رمان را بین سالهای ۱۳۳۳ تا ۱۳۳۸ در زندان نوشت. داستان در کرمانشاه و بین سالهای ۱۳۱۳ تا ۱۳۲۰ خورشیدی رخ میدهد و وضعیت زنان و مسأله چندهمسری مضمون اصلی آن است. البته به مسائلی اجتماعی مانند کشف حجاب، برخورد با پوشش روحانیت و مسأله نان نیز میپردازد. در کتاب روابط و مناسبات خانوادگی ایرانیان آن زمان نیز به خوبی به تصویر کشیده شده است. سال ۱۳۴۷ یک فیلم سینمایی با کارگردانی داوود ملاپور از روی آن ساخته شد.
پنج – مدیر مدرسه نوشته جلال آل احمد
این رمان در سال ۱۳۳۷ توسط جلال آلاحمد به تحریر درآمد. داستان از زبان آموزگاری روایت میشود که با انگیزه افزایش حقوق، مدیریت یک مدرسه تازهتأسیس را برعهده میگیرد. مضمون اصلی آن نشان دادن کاستیها و پلیدیهای نظام آموزشی و فضای سرکوب و خفقان جامعه است. گویا جلال در این کتاب ماحصل سالها زندگی معلمی خود را با نگاهی انتقادی روی کاغذ آورده است. نمایش فقر و تبعات آن بر زندگی دانشآموزان و بررسی وضعیت اقتصادی و معیشت معلمان و اثر آن بر رفتار آنها، هدف اصلی جلال از نوشتن این رمان بوده است.
شش- سووشون نوشته سیمین دانشور
سووشون نخستین رمان ادبیات فارسی است که توسط یک زن نوشته شده است. سیمین دانشور در سال ۱۳۴۸ یعنی همان سالی که همسرش جلال آلاحمد فوت کرد، آن را راهی بازار نشر کرد. داستان کتاب در شیراز و بین سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ یعنی سالهای پایانی جنگ جهانی دوم رخ میدهد. این رمان نیز بسیار موفق بوده به اغلب زبانهای مهم دنیای از جمله انگلیسی، فرانسوی، ایتالیایی، ژاپنی، چینی و ترکی ترجمه شده است. به تازگی یک سریال نیز توسط نرگس آبیار با اقتباس از این رمان در شبکه نمایش خانگی ساخته شده و به نمایش درآمده است. داستان از زبان یک زن روایت میشود و نقش زنان ایران در مقاومت علیه بیگانگان را پررنگ میکند.
هفت- سمفونی مردگان نوشته عباس معروفی
رمان سمفونی مردگان نخستین بار سال ۱۳۶۸ به چاپ رسید. مضمون آن روایت از همپاشیدگی خانواده «اورخانی» و روابط پیچیده اعضای خانواده است. داستان بین سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۵۵ رخ میدهد. البته سیر زمانی و شخصیت راوی در سرتاسر داستان یکسان نیست. تقابل سنت و نوگرایی، حسادت و رقابت خانوادگی و تنهایی و انزواطلبی به خوبی در این رمان نمایش داده میشود. همچنین جامعه سنتی و خرافاتی و مقاومت آن در برابر تغییر به نقد کشیده میشود. سمفونی مردگان نیز از جمله رمانهای موفق ادبیات فارسی است که به زبانهای انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی و عربی ترجمه شده است.
هشت- آتش بدون دود نوشته نادر ابراهیمی
نخستین جلد این رمان هفت جلدی سال ۱۳۵۲ روانه بازار نشر شد و جلدهای پایانی آن بعد از انقلاب چاپ شدند. نادر ابراهیمی در سالهای ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۴ از روی آن یک سریال تلویزیونی نیز به همین نام ساخت. برخی منتقدان آن را در گونه ادبی عاشقانه یک شاهکار به شمار میآورند. این رمان داستان پیدایش دو قبیله ترکمن به نامهای یموت و گوکلان، اختلافات آنها و سرانجام رسیدن به اتحاد و همبستگی و ادغام در ملت بزرگ ایران در مبارزه علیه ظلم را روایت میکند. داستان از لحاظ زمانی در اواخر سدههای سیزدهم آغاز و به دوران انقلاب اسلامی ختم میشود.
نه- کلیدر نوشته محمود دولتآبادی
داستان این رمان ۱۰ جلدی بین سالهای ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۷ در فضای ملتهب سیاسی و اقتصادی ایران پس از جنگ جهانی دوم رخ میدهد. موضوع آن روایت زندگی یک خانواده کرد ایرانی است که در اطراف سبزوار و نیشابور خراسان به دامداری و کشاورزی مشغولند. جلدهای متعدد این رمان بین سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۳ به چاپ رسیدند. داستان حول محور زندگی جوانی به نام گلمحمد میگذرد که در دفاع از حقوق دهقانان علیه جور و ستم اربابان در برابر حکومت یاغی میشود. کلیدر با وجود اینکه در دوران ملتهبی از ایران انتشار یافت به دلیل استقبال مخاطبان توانست حدنصابهای فروش و چاپ را بشکند. این رمان به زبانهای آلمانی، کردی و بلوچی ترجمه شده است.
ده- زمستان ۶۲ نوشته اسماعیل فصیح
قصه این رمان چنانکه از نامش پیداست در زمستان سال ۱۳۶۲ رخ میدهد و مضمون اصلی آن شرح گرفتاری مردم خوزستان و برخورد آنها با پدیده جنگ است. کتاب در اواسط دهه شصت زیر چاپ رفت. نویسنده قصد داشته ضمن شرح وقایع روزمره ایرانیان در اوضاع بمباران جنگی، به القای حس میهندوستی و همبستگی نیز بپردازد. کتاب از زبان یک متخصص نفتی روایت میشود که در شرایط بحرانی به آبادان میآید تا به دانشکده نفت سروسامانی بدهد. در همین زمان یک جوان ایرانی نیز از آمریکا به ایران برگشته تا در جنگ هموطنانش را یاری کند.
