صدای ماندگار ادبیات تبعید

بادبان – جواد کراچی – هیلده دومین (۱۹۰۹ – ۲۰۰۶) از برجسته‌ترین شاعران آلمانی‌زبان سده بیستم و از صداهای ماندگار شعر پس از جنگ آلمان به شمار می‌رود؛ شاعری که زندگی‌اش را تبعید شکل داد و زبان برای او به پناهگاه و وطن بدل شد. نام هنری «دومین» را از جمهوری دومینیکن، تبعیدگاه سالیان دشوارش، برگرفت؛ نشانی از اینکه جغرافیای رنج نیز می‌تواند به هویت ادبی تبدیل شود.

او فرزند پائولا تریر و اوگن زیگفرید لوونشتاین، وکیل برجستهٔ کلن بود. تحصیلاتش را در مدرسه دخترانه کلن آغاز کرد و در ۱۹۲۹ به رشتهٔ حقوق در دانشگاه هایدلبرگ راه یافت. یک سال بعد به برلین رفت و همان‌جا با شنیدن یکی از سخنرانی‌های هیتلر و مطالعه کتاب «نبرد من» به‌درستی خطر فاشیسم را دریافت. این آگاهی زودهنگام، بعدها در تجربهٔ تبعید و در حساسیت اخلاقی شعرش نقشی تعیین‌کننده یافت.

او در ۱۹۳۱ با اروین والتر پالم، دانشجوی یهودی باستان‌شناسی آشنا شد و این آشنایی به پیوندی عمیق انجامید. هر دو در ۱۹۳۲ به رم گریختند؛ آغازی بر سال‌های تبعید. دومین در دانشگاه لاساپینتسا به تحصیل ادامه داد، با تدریس زبان آلمانی هزینهٔ زندگی خود را تأمین می‌کرد و هم‌زمان به همسرش در پژوهش‌هایش یاری می‌رساند. او در ۱۹۳۵ دکترای علوم سیاسی گرفت و در ۱۹۳۶ در رم با پالم ازدواج کرد.

وی پس از جنگ، مدتی در جمهوری دومینیکن زیست و از ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۲ در دانشگاه سانتو دومینگو زبان آلمانی تدریس کرد. در ۱۹۵۵ نیز کتابی درباره معماری استعماری اسپانیا منتشر ساخت که در آن، خود عهده‌دارِ ویرایش و عکاسی بود. فعالیت ادبیِ رسمی‌اش از ۱۹۴۶ آغاز شد اما شهرت گسترده‌ترش با بازگشت به آلمان در ۱۹۵۴ و انتشار شعرهایش با نام مستعار «دومین» رقم خورد. او سال‌هایی میان آلمان و اسپانیا در رفت‌وآمد بود و با شاعرانی چون ویسنته آلکساندره در میرافلورس د لا سیه‌را آشنا شد؛ آشنایی‌ای که به ترجمه‌ها و همکاری‌های ادبی در مجلهٔ Caracola انجامید.

هیلده دومین نخستین مجموعه‌ شعرش با عنوان «تنها یک گل سرخ به‌عنوان تکیه‌گاه» را در سال ۱۹۵۹ منتشر کرد. چون ناشران از چاپ نخستین کتاب شاعری که از پنجاه‌سالگی گذشته بود تردید داشتند، سال تولدش را به‌جای ۱۹۰۹، ۱۹۱۲ اعلام کردند؛ تحریفی که خود او سرانجام در ۱۹۹۹، هم‌زمان با نودمین سالگرد واقعی تولدش، اصلاح کرد. افزون بر شعر، داستان کوتاه و رمان «بهشت دوم» را نیز نوشت؛ رمانی مونتاژی که وجهی دیگر از تجربهٔ زبانی و روایی او را نشان می‌دهد. بعدها به مقاله‌ها و پژوهش‌های ادبی نیز روی آورد، از جمله در نوشتهٔ تأمل‌برانگیز «امروز شعر به چه کار می‌آید؟» که اولا هان نیز در سخنرانی‌اش به مناسبت جایزهٔ فریدریش هولدرلین در ۱۹۹۲ از آن یاد کرد. دومین همچنین مترجم، ویراستار و پشتیبان شاعران جوان بود.

خودش را «رهروی بر لبهٔ پرتگاه» می‌دانست: انسانی که جهان‌های بسیار را از سر گذرانده، اما هرگز خاکی محکم زیر پای خویش احساس نکرده است. تجربهٔ تعقیب سیاسی و سال‌های تبعید، درونمایه‌های اصلی شعرش را شکل دادند: هویت، کرامت، زبان، امید و امکان رابطهٔ انسانی. شعر او بر ریتم‌های آزاد، سادگی فریبنده و شفافیتی تکیه دارد که از دلِ زخمی عمیق برمی‌خیزد. برای دومین، واژهٔ شاعرانه و زبان آلمانی پناهگاهی امن بود، اما اعتماد به دوام روابط انسانی تا پایان عمر برایش شکننده ماند.

او بارها می‌گفت که برای نویسنده، شجاعت یعنی خود بودن، حقیقت را تحریف نکردن و مخاطب را قادر ساختن به شنیدن. همین منش، در شعرخوانی‌هایش نیز دیده می‌شد؛ هر شعر را دو بار می‌خواند و در زندان‌ها، مدارس و کلیساها نیز برای مخاطبان شعر می‌خواند. در نیم‌سال زمستانی ۱۹۸۷/۱۹۸۸، پس از اینگبورگ باخمان، ماری لوئیزه کاشنیتس و کریستا ولف، چهارمین زنی بود که سخنرانی‌های معتبر بوطیقای فرانکفورت را بر عهده گرفت. همچنین در ۱۹۸۹/۱۹۹۰ کرسی استادی بوطیقا در آکادمی علوم و ادبیات دانشگاه ماینتس را پذیرفت.

دومین از ۱۹۳۰ عضو حزب سوسیال‌دموکرات آلمان بود و در مصاحبه‌های سال‌های پایانی خود را از پیشگامان فکری جنبش سبزها نیز می‌دانست. تا سال‌های سال به سفرهای ادبی ادامه داد؛ از اسپانیا در ۲۰۰۳ تا انگلستان در ۲۰۰۵. هیلده در ۲۲ فوریهٔ ۲۰۰۶، در ۹۶سالگی در هایدلبرگ درگذشت و در گورستان برگفریدهوف، در کنار همسرش به خاک سپرده شد. سنگ‌نوشته‌ای که برای مزار خود برگزیده بود، چنین می‌گوید: