بادبان – نعیم نوربخش – برای علاقه‌مندان به ادبیات و سینما، نام فئودور داستایفسکی همواره با درام‌های عمیق روان‌شناختی، کشمکش‌های درونی و تاریکی‌های روح انسان گره خورده است. در میان آثار او، رمان نیمه‌زندگینامه‌ای «قمارباز» جایگاهی ویژه دارد. این کتاب که در دل یک ضرب‌الاجل عجیب ۲۷ روزه و تحت فشارهای مالی شدید نویسنده خلق شد، تصویری بی‌نقص از روان‌شناسی اعتیاد، طمع و ویرانی به دست می‌دهد. همین جذابیت‌های دراماتیک سبب شده تا سینماگران در طول یک قرن گذشته، بارها به سراغ این اثر بروند و هر یک از زاویه‌ای متفاوت، گردونه‌ی رولت را روی پرده نقره‌ای به چرخش درآورند.
در این مقاله، نگاهی خواهیم انداخت به تاریخچه‌ی اقتباس‌های سینمایی از این شاهکار کلاسیک و در نهایت بررسی می‌کنیم که کدام فیلمساز توانسته بیشترین وفاداری را به جهان ذهنی داستایفسکی داشته باشد.
سیر تحول «قمارباز» در تاریخ سینما
ردپای الکسی ایوانوویچ (شخصیت اصلی داستان) را می‌توان از دوران سینمای صامت تا هالیوود مدرن دنبال کرد. تاریخچه این اقتباس‌ها تنوعی بی‌نظیر از رویکردهای سینمایی را نشان می‌دهد:
۱. نخستین گام‌ها در سینمای کلاسیک اروپا
اولین برخورد سینما با این رمان به دوران صامت برمی‌گردد؛ زمانی که در سال ۱۹۱۹ فیلم آلمانی «توپ غلتان» (Die rollende Kugel) ساخته شد. پس از آن، سینمای آلمان بار دیگر در سال ۱۹۳۸ با فیلم «قمارباز» (Der Spieler) به کارگردانی گرهارد لامپرشت به سراغ این قصه رفت (که همزمان نسخه‌ای فرانسوی نیز از آن تولید شد). دو دهه بعد، در سال ۱۹۵۸، سینمای فرانسه و ایتالیا در یک تولید مشترک فیلم «قمارباز» (Le Joueur) را با بازی ستاره‌ی بزرگ فرانسوی، ژرار فیلیپ در نقش الکسی، روی پرده بردند که تمرکز بیشتری بر درام عاشقانه و اتمسفر تاریخی اثر داشت.
۲. زرق‌وبرق هالیوود:
سینمای آمریکا خیلی زود پتانسیل تجاری این داستان را درک کرد. در سال ۱۹۴۹، فیلم «گناهکار بزرگ» (The Great Sinner) با حضور ستارگان عصر طلایی هالیوود، گریگوری پک و آوا گاردنر ساخته شد. این فیلم یک اقتباس کاملاً آزاد بود که تلاش می‌کرد با استانداردهای دراماتیک هالیوود کلاسیک همگام شود.
۳. قمارباز در خیابان‌های مدرن آمریکا:
در دهه‌های هفتاد و نود میلادی، سینمای آمریکا تصمیم گرفت روح رمان را از قرن نوزدهم به دوران معاصر منتقل کند. نتیجه‌ی این رویکرد، ساخت فیلم تحسین‌شده «قمارباز» (۱۹۷۴) به نویسندگی جیمز توباک و بازی درخشان جیمز کان بود. در اینجا، الکسیِ داستایفسکی به یک استاد ادبیات در نیویورک تبدیل می‌شود که درگیر مافیای زیرزمینی است. این رویکرد بار دیگر در سال ۲۰۱۴ با بازسازی همین فیلم و با بازی مارک والبرگ تکرار شد. این اقتباس‌های مدرن اگرچه در نمایش تباهیِ ناشی از قمار موفق‌اند، اما تنها هسته‌ی مفهومی رمان را وام گرفته‌اند.
۴. رویکرد فراداستان و ترکیب با زندگی نویسنده:
برخی فیلم‌سازان جذابیت داستان را در تلفیق آن با زندگی پرالتهاب خود داستایفسکی یافتند. فیلم «قمارباز» (۱۹۹۷) با بازی مایکل گمبون (در نقش داستایفسکی) و فیلم ایتالیایی «شیاطین سن پترزبورگ» (۲۰۰۸) دقیقاً بر همین ایده استوارند. این آثار به جای روایت مستقیم، به روزهای پرالتهاب نوشتن کتاب و رابطه نویسنده با تندنویس جوانش می‌پردازند و داستان رمان را به شکل موازی پیش می‌برند.
جستجوی وفاداری: کدام فیلم روح داستایفسکی را تسخیر کرد؟
وقتی صحبت از اقتباس‌های ادبی می‌شود، همیشه این سوال برای کتاب‌خوان‌ها و سینه‌فیل‌ها مطرح است: کدام فیلم به متن اصلی وفادارتر بود؟
در میان تمام فیلم‌های ساخته شده، منتقدان و ادبیات‌شناسان متفق‌القول‌اند که نسخه‌ی سینمای اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۷۲ (Igrok) به کارگردانی الکسی باتالوف، با فاصله‌ی چشمگیری وفادارانه‌ترین، دقیق‌ترین و اصیل‌ترین اقتباس از شاهکار داستایفسکی است. اما چرا این فیلم روسی تا این حد موفق عمل کرد؟
درک «روحیه روسی»: برخلاف نسخه‌های غربی که گاه رفتار شخصیت‌ها را تا حد ملودرام‌های عاشقانه یا اکشن‌های مافیایی تقلیل می‌دهند، این فیلم توسط تیمی کاملاً روسی ساخته شده است. آن‌ها وسواس‌های فکری، استیصال و جنون خاص شخصیت‌های داستایفسکی را با تمام پیچیدگی‌هایش، کاملاً طبیعی و به دور از کلیشه‌ها به تصویر کشیده‌اند.
بازسازی دقیق اتمسفر و مکان: باتالوف داستان را دقیقاً در همان شهر خیالیِ اروپایی، یعنی «رولتن‌بورگ» روایت می‌کند؛ جایی که اشراف‌زادگان روس در تعطیلات خود، ثروتشان را بر سر میز رولت به باد می‌دادند و در گردابی از فقر و جنون فرو می‌رفتند.
وفاداری کامل به شخصیت‌پردازی: فیلم در انتقال شخصیت‌ها به شدت به متن پایبند است. استیصال ویرانگر «الکسی ایوانوویچ»، پیچیدگی‌ها و سردی رفتار «پولینا» و از همه مهم‌تر، حضور مقتدرانه، کمیک و تکان‌دهنده‌ی «مادربزرگ» (آنتونیدا واسیلیونا) که با ورودش به کازینو تمام معادلات را به هم می‌ریزد، تطابق شگفت‌انگیزی با توصیفات کتاب دارد.
نتیجه‌گیری
رمان «قمارباز» به ما نشان می‌دهد که چگونه طمع و وسواس می‌تواند انسانی را از درون تهی کند. تاریخچه‌ی اقتباس‌های این اثر در سینما، کلاس درسی برای درک تفاوت نگاه فیلم‌سازان در فرهنگ‌ها و دوره‌های مختلف است. اگر به دنبال تماشای یک درام روان‌شناختی مدرن هستید، نسخه‌های ۱۹۷۴ و ۲۰۱۴ آمریکایی گزینه‌های جذابی برای شما خواهند بود؛ اگر دوست دارید بدانید این داستان در چه شرایط عجیبی نوشته شده، نسخه ۱۹۹۷ شما را شگفت‌زده می‌کند؛ اما اگر می‌خواهید جادوی قلم داستایفسکی را بدون هیچ کم‌وکاستی روی پرده نقره‌ای تماشا کنید، تماشای اقتباس روسی محصول ۱۹۷۲ تجربه‌ای است که نباید آن را از دست بدهید.
فهرست کامل مهم‌ترین فیلم‌های سینمایی بر اساس رمان قمارباز به ترتیب سال ساخت
۱. توپ غلتان (Die rollende Kugel) – ۱۹۱۹
یک فیلم صامت آلمانی به کارگردانی رودولف بیبراخ که یکی از اولین اقتباس‌های سینمایی از این رمان محسوب می‌شود.
۲. قمارباز (Der Spieler) – ۱۹۳۸
یک فیلم آلمانی به کارگردانی گرهارد لامپرشت. جالب است بدانید که در همان سال، تیم سازنده یک نسخه فرانسوی از همین فیلم را نیز با عنوان Le Joueur و با بازیگران متفاوت تولید کردند.
۳. گناهکار بزرگ (The Great Sinner) – ۱۹۴۹
محصول آمریکا به کارگردانی روبرت سیودماک. این اثر یک اقتباس آزاد و هالیوودی از رمان است که در آن ستارگان بزرگ کلاسیک مانند گریگوری پک و آوا گاردنر به ایفای نقش پرداخته‌اند.
۴. قمارباز (Le Joueur) – ۱۹۵۸
محصول مشترک فرانسه و ایتالیا به کارگردانی کلود اوتان-لارا. در این فیلم بازیگر سرشناس فرانسوی، ژرار فیلیپ، نقش اصلی داستان یعنی «آلکسی» را بازی می‌کند.
۵. قمارباز (Igrok) – ۱۹۷۲
یک اقتباس وفادارانه از سینمای اتحاد جماهیر شوروی به کارگردانی الکسی باتالوف. این فیلم به دلیل روسی بودنش، لحن و فضای اصلی داستان داستایفسکی را با دقت بالایی به تصویر کشیده است.
۶. قمارباز (The Gambler) – ۱۹۷۴
یک اقتباس مدرن و آزاد آمریکایی به کارگردانی کارل رایز و نویسندگی جیمز توباک. در این فیلم داستان به نیویورک معاصر منتقل شده و جیمز کان نقش یک استاد ادبیات معتاد به قمار را بازی می‌کند که درگیر مافیای زیرزمینی می‌شود.
۷. قمارباز (The Gambler) – ۱۹۹۷
محصول بریتانیا، هلند و مجارستان به کارگردانی کاروی ماک. این فیلم رویکردی جذاب دارد و داستان رمان را با ماجرای واقعی زندگی داستایفسکی در زمان نوشتن این اثر (که خودش تنها ۲۷ روز برای نوشتن آن فرصت داشت) ترکیب کرده است. مایکل گمبون در نقش داستایفسکی و دومینیک وست در نقش آلکسی حضور دارند.
۸. شیاطین سن پترزبورگ (The Demons of St. Petersburg) – ۲۰۰۸
فیلمی ایتالیایی به کارگردانی جولیانو مونتالدو. این فیلم هم رویکردی شبیه به نسخه ۱۹۹۷ دارد؛ گرچه مستقیماً داستان رمان را روایت نمی‌کند، اما حول محور درگیری‌های داستایفسکی هنگام نوشتن داستان قمارباز و ملاقات او با تندنویسش (آنا) می‌چرخد.
۹. قمارباز (The Gambler) – ۲۰۱۴
محصول آمریکا به کارگردانی روپرت وایت. این اثر در واقع بازسازی نسخه موفق سال ۱۹۷۴ است. مارک والبرگ در این فیلم نقش یک استاد دانشگاه باهوش اما خودویرانگر را ایفا می‌کند که بدهی‌های سنگین ناشی از قمار، زندگی‌اش را به خطر می‌اندازد.
