بادبان – صدرالدین فلاح – «کوارتت برای آخرالزمان» (Quatuor pour la fin du Temps) یکی از شاخصترین آثار موسیقی قرن بیستم است که الیویه مسیان آن را در سال ۱۹۴۱، در شرایطی کاملاً استثنایی نوشت و اجرا کرد. مسیان، آهنگساز و ارگنواز فرانسوی، این اثر را در اردوگاه اسیران جنگی آلمان نازی (Stalag VIII-A) و در دوران اسارت خود تصنیف کرد. ترکیب سازی اثر ــ کلارینت، ویولن، ویولنسل و پیانو ــ نه انتخابی زیباییشناسانه از پیش طراحی شده، بلکه نتیجه امکانات محدود اردوگاه بود. نخستین اجرای اثر نیز در همان اردوگاه و برای جمعی از اسیران و نگهبانان انجام شد؛ اجرایی که خود به بخشی از معنای تاریخی اثر بدل شده است.
مسیان عنوان اثر را از «مکاشفه یوحنا» وام میگیرد؛ جایی که فرشتهای از «پایان زمان» سخن میگوید. اما این پایان، صرفاً پایان تاریخی یا آخرالزمانی مذهبی نیست، بلکه تعلیق زمان خطی، فروپاشی نظم عادی و ورود به وضعیتی استثنایی است؛ همان چیزی که تجربه جنگ به نحوی عینی آن را تحمیل کرده بود.
زیباییشناسی آدورنو و موسیقی آوانگارد
تئودور آدورنو موسیقی آوانگارد را نه صرفاً یک سبک، بلکه شکلی از مقاومت منفی در برابر عقلانیت ابزاری و صنعت فرهنگ میدانست. از نظر او، موسیقی مدرن جدی – به ویژه پس از شوئنبرگ – با گسستن از تونالیته، فرمهای آشنا و لذتمندی فوری، به حقیقتی اجتماعی وفادار میماند: حقیقت گسست، بحران و از هم پاشیدگی سوژه در جهان مدرن. در نگاه آدورنو، اثر هنری زمانی «صادق» است که زخمهای تاریخ را پنهان نکند. ناهماهنگی، سکوت، تعلیق و مقاومت در برابر انسجام کلاسیک، نه نقص، بلکه بیان رنجِ عینی شده در فرماند. موسیقی آوانگارد، به جای آشتی دادن مخاطب با واقعیت، او را در برابر ناآشتیپذیری جهان قرار میدهد. اگرچه آدورنو نسبت به موسیقی مذهبی و حتی برخی جنبههای موسیقی مسیان نگاه انتقادی داشت، اما «کوارتت برای آخرالزمان» را میتوان به نحوی جدی در افق زیباییشناسی آوانگارد او تحلیل کرد. این اثر از چند جهت واجد همان «حقیقت منفی» است که آدورنو از هنر انتظار دارد.
نخست، تعلیق زمان موسیقایی: ریتمهای غیر قابل تقسیم، کشآمدگی زمان و حرکتهای ایستا در موومانهایی مانند «ستایش جاودانگی عیسی» سبب میشوند شنونده احساس پیشرفت خطی نداشته باشد. این فروپاشی زمان، معادل موسیقایی همان بحران تاریخی است که آدورنو آن را تجربه مدرنیته متأخر میدانست.
دوم، مقاومت در برابر لذتمندی آسان: موسیقی مسیان، به ویژه در این اثر، نه برای سرگرمی نوشته شده و نه به راحتی قابل مصرف است. سکوتهای طولانی، تک صدایی کلارینت، و تنشهای هارمونیک، شنونده را وادار به مواجهه میکنند، نه همدلی ساده. این همان موضع ضد صنعت – فرهنگی است که آدورنو بر آن تأکید داشت.
و سوم، فرم به مثابه شهادت تاریخی: «کوارتت برای آخرالزمان» نه روایت مستقیم جنگ است و نه موسیقی برنامهای، اما رنج تاریخی در بافت اثر رسوب کرده است. از منظر آدورنو، این درونی شدن تاریخ در فرم، والاترین امکان هنر مدرن است؛ جایی که اثر، بدون شعار، به سندی از وضعیت بشر بدل میشود.
حال به نظر شما، موسیقی میتواند بدون بیان مستقیم، حامل رنج تاریخی باشد؟
سینمایی سیانور از قلم افتاده،جایی که هانیه توسلی مجروح در منزل پدرام شریفی پناه گرفته و نوای ویگن در خانه طنین انداز است.