بادبان – نیما نوربخش – برای یک بیننده که با استانداردهای هنر کلاسیک غربی (رنسانس) خو گرفته است، شاید در نگاه نخست، نقاشیهای مینیاتور ایرانی کمی مسطح یا فاقد عمق به نظر برسد. اما این «عدم وجود سایه» و «نبود پرسپکتیو خطی»، نه یک ناتوانی فنی بلکه یک انتخاب آگاهانه و بازتابدهنده یک جهانبینی عمیق است. برای درک این موضوع، باید از نگاه مادی فاصله گرفته و به نگاه معنوی هنرمندان ایرانی نگریست.
رویین پاکباز؛ پاسبان زیباییشناسی اصیل
به گزارش بادبان، برای درک بهتر این دیدگاه، باید به کلمات رویین پاکباز گوش فرا داد. وی از برجستهترین هنرمندان معاصر ایران است که نه تنها در مقام یک نقاش، بلکه در مقام یک نظریهپرداز هنر شناخته میشود. پاکباز با تسلط بر اصول نگارگری کلاسیک و در عین حال شناخت از هنرهای مدرن، همواره تلاش کرده است تا پیوند میان معنا و فرم را در هنر ایرانی بازسازی کند. او معتقد است هنر ایرانی، هنری است که از طریق نمادها، حقیقت را میگوید، نه اینکه صرفاً ظاهر را تقلید کند.
عالم مثال در برابر دنیای مادی
طبق تحلیل پاکباز، تفاوت بنیادین هنر غرب و شرق در هدف آنها نهفته است. هنر غرب در جستجوی بازتولید دنیای مادی است؛ جایی که نور از یک منبع مشخص میتابد، سایهها شکل میگیرند و چشم انسان سعی میکند واقعیت فیزیکی را بازسازی کند. اما نگارگری ایرانی، به ویژه در آثار اساتید بزرگی چون کمالالدین بهزاد، هدفش نمایش «عالم مُثال» است. در فلسفه اسلامی، «عالم مثال» میان دنیای مادی و دنیای محض معنوی قرار دارد؛ دنیایی که در آن اشیاء وجود دارند اما فاقد محدودیتهای زمان، مکان و تاریکی هستند. در این جهان، چون مادهای وجود ندارد که نور را جذب یا مسدود کند، چیزی به نام «سایه» معنا ندارد. در مینیاتور، همه چیز در اوج درخشش، شفافیت و وضوح مطلق قرار دارد، گویی هر عنصر نقاشی، نوری درونی از خود ساطع میکند.
پرسپکتیو مقامی و نمادگرایی رنگها
یکی دیگر از ویژگیهای حیرتانگیز که پاکباز به آن اشاره میکند، جایگزینی «پرسپکتیو ریاضی» با «پرسپکتیو مقامی» است. در هنر کلاسیک، بزرگی اشیاء تابع فاصله آنها از چشم است؛ اما در نگارگری، اهمیت یک شخصیت با مقام و ارزش معنوی او سنجیده میشود. اگر شخصیت اصلی داستان در یک صفحه حضور دارد، او بزرگتر و در جایگاهی بالاتر ترسیم میشود حتی اگر از نظر منطق فیزیکی، در پسزمینه باشد. این یعنی نقاش به جای چشم، با قلب و عقل تصویر میکند.
در نهایت، این جهانبینی در انتخاب رنگها نیز تجلی مییابد. استفاده گسترده از رنگ لاجوردی (آبی عمیق) و طلایی، صرفاً برای زیبایی نیست بلکه این دو رنگ نمادهای اصلی آسمان و عالم معنا هستند. لاجوردی، نماد بیکرانگی و عرش، و طلایی، نماد نور الهی و شکوه جاودانگی است که در کنار هم، بیننده را از دنیای مادی بیرون کشیده و به سوی تماشای حقیقت معنوی هدایت میکنند.
