چرا برای تماشای رنج بلیت می‌خریم؟

بادبان – صدرالدین فلاح – فرض کنید از تماشای یک فیلم بیرون آمده‌اید، گلوی‌تان سنگین است، چشم‌تان خیس شده و حال‌تان خوب نیست ولی با این حال، از دیدن فیلم پشیمان نیستید. اینجاست که یک پرسش قدیمی دوباره زنده می‌شود: چرا انسان از تماشای رنج لذت می‌برد؟ چرا برای دیدن مرگ، شکست، تنهایی و فروپاشی شخصیت‌هایی که دوست‌شان داریم، بلیت می‌خریم و وقت می‌گذاریم؟

ارسطو و راز «کاتارسیس»

ارسطو در بحث از تراژدی، مفهومی را مطرح می‌کند که بعدها بسیار مهم شد: «کاتارسیس». این واژه را معمولاً به «تزکیه»، «تطهیر» یا «پالایش عاطفی» ترجمه می‌کنند؛ مقصود ارسطو این بود که تراژدی، با برانگیختن احساساتی مانند ترحم و هراس، ما را از درون تکان می‌دهد و به نوعی سبک می‌کند؛ یعنی رنجی که در اثر هنری می‌بینیم فقط آزاردهنده نیست بلکه می‌تواند تجربه‌ای حتی آرام‌بخش باشد. به بیان ساده‌تر، ما در تراژدی فقط ناراحت نمی‌شویم بلکه از خلال این ناراحتی، چیزی در خودمان را می‌شناسیم.

غم امن، درد فهم‌پذیر

تفاوت مهم تراژدی هنری با رنج واقعی در این است که در سینما، با نوعی رنج امن روبه‌رو هستیم. ما درد را می‌بینیم اما در آن غرق نمی‌شویم؛ با فقدان، تنهایی یا بی‌عدالتی مواجه می‌شویم اما در عین حال می‌دانیم که در جایگاه تماشاگر نشسته‌ایم. شاید به همین دلیل است که فیلم‌هایی مثل «منچستر بای دی سی»، «مسیر سبز» یا «مدفن کرم‌های شب‌تاب» با وجود تلخی عمیق‌شان، آثاری دوست‌داشتنی و ماندگارند. این فیلم‌ها مخاطب را نمی‌خندانند اما او را از نظر انسانی عمیق‌تر می‌کنند.

لذت غمگین ‌شدن!

لذتی که از تراژدی می‌بریم، لذت شادی نیست بلکه لذت فهم است، لذت اینکه می‌بینیم رنج، شکست و فقدان فقط متعلق به ما نیست بلکه بخشی از سرنوشت انسانی به شمار می‌رود. سینما در اینجا نقش آینه را بازی می‌کند: ما در رنج شخصیت‌ها، تکه‌ای از زندگی خودمان را می‌بینیم، ترس‌های خودمان، فقدان‌های خودمان و زخم‌هایی را که شاید کمتر به زبان آورده‌ایم و شاید راز ماندگاری تراژدی همین باشد؛ این‌ که به ما یادآوری می‌کند زندگی فقط از پیروزی و خوشی ساخته نشده است. انسان در دل شکست و اندوه، قابل فهم است و هنر، درست در همین نقطه، به چیزی بیش از سرگرمی تبدیل می‌شود. پس اگر بپرسیم غمگین ‌شدن در سینما چه لذتی دارد؟ شاید پاسخ این باشد: تراژدی، ما را رنجور نمی‌کند تا فقط اندوهگین شویم، ما را اندوهگین می‌کند تا انسان‌تر شویم.

🔥 ممکن است این مطلب نیز برای شما جالب باشد: 👈۱۰ داستان هنری جیمز که به سینما جان دادند